TRUYỀN HÌNH VÀ DI SẢN: ĐỐI THOẠI ĐỂ BẢO VỆ

Chuyên mục: Hội thảo 14 0
Một cuộc đối thoại vô cùng thú vị giữa những người làm truyền hình đến từ các đài trong cả nước đã diễn ra trong khuôn khổ Liên hoan Truyền hình toàn quốc lần thứ 31. Tại Hội An đô thị cổ, Di sản thế giới, đẹp như tranh nghệ thuật với những ngôi nhà cổ và đời sống dân gian tinh tế, sống động, diễn đàn “Tuyên truyền và bảo vệ di sản văn hóa” do Ban Khoa giáo Đài truyền hình Việt Nam tổ chức đã diễn ra ngày 20-12-2011.
Cách đặt vấn đề của diễn đàn có vẻ gây sốc khi mà nhiều cuộc hội thảo chưa làm đã biết thành công. Kiểu nói một chiều, ca ngợi sáo rỗng đã bị loại từ khi những người tổ chức lên kịch bản chương trình. Năm vấn đề cũng là 5 câu hỏi dành cho 5 tham luận chính. Vấn đề thứ nhất: Di sản quanh ta, di sản sống/đương đại là chủ đề còn ít được truyền hình quan tâm?. Vấn đề thứ hai: Liệu phóng viên, biên tập viên đã đủ kinh nghiệm và tri thức để làm các chương trình di sản? Vấn đề thứ ba: Truyền hình với những vấn đề nhạy cảm của di sản và tác động không mong đợi? Vấn đề thứ tư: Học gì từ các chương trình truyền hình thế giới nổi tiếng? Vấn đề thứ năm: Làm gì cho Hội An trong tương lai.?
Ấn tượng mạnh nhất đối với tôi là tham luận của một phóng viên trẻ. Với tinh thần tự phê bình hiếm có, biên tập viên này đã nhận thức một cách sâu sắc tầm quan trọng của tri thức về di sản, theo anh đó chính là nền tảng để có cách tiếp cận đúng. Không dừng lại ở đó phóng viên này còn bình luận về vai trò của người làm truyền hình và đặt ra những câu hỏi phê phán sâu sắc việc nói thay chủ thể, bình luận và nhận xét chủ quan ở một số chương trình. Phóng viên này đưa ra yêu cầu về tính trung thực và khẳng định vai trò trước tiên phải là người đưa tin của Truyền hình.
Ban Tổ chức đặt tôi một chủ đề khá khó. Dẫu rằng không đủ khả năng để bàn về những vấn đề hội thảo đặt ra, song với nhiệm vụ của một người nghiên cứu bảo vệ di sản tôi đã trình bày một số quan điểm.
Ngày nay, chúng ta không thể thiếu truyền hình trong cuộc sống. Truyền hình là một công cụ, kênh thông tin phổ biến nhất, mạnh nhất, nhanh nhất và ấn tượng nhất. Từ khi Việt Nam có ngành Truyền hình và đến nay trải qua hơn 40 năm phát triển liên tục truyền hình đã góp phần to lớn vào công cuộc bảo vệ di sản văn hóa của dân tộc. Với phương thức phổ biến thông tin đa dạng, các chương trình truyền hình đã giúp cộng đồng, nhân dân nhận thức được giá trị di sản, làm cho họ gắn kết với di sản. Đây là một công việc vô cùng có ý nghĩa.
Truyền hình giúp nuôi dưỡng trao truyền di sản văn hóa từ việc giúp người dân nhận thức giá trị di sản. Truyền hình góp phần gắn kết cộng đồng này với cộng đồng khác thông qua việc giới thiệu di sản. Trong những năm gần đây, Truyền hình đã có các kênh chuyên đề về văn hóa các dân tộc, giới thiệu đa dạng di sản văn hóa, phân tích những đặc điểm, những giá trị, không có sự phân biệt lớn bé, cao thấp mà tập trung vào tính đại diện, đặc trưng của nhóm, cộng đồng nhằm tôn vinh và chia sẻ. Như vậy, Truyền hình đã  trực tiếp giúp cộng đồng, các nhóm cộng đồng cởi mở hơn về sự khác biệt văn hóa, giúp họ hiểu, xóa đi mặc cảm và rào cản văn hóa.
Truyền hình hỗ trợ đắc lực công tác giáo dục di sản đặc biệt là đối với thế hệ trẻ. Trong những năm gần đây, các nhà quản lý di sản đã bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến chương trình giáo dục di sản. Họ đã phối hợp với Ban Khoa giáo Đài Truyền hình Việt Nam để làm các chương trình về bảo tàng, về di tích, về di sản văn hóa phi vật thể, về các di sản trong cuộc sống cộng đồng. Qua đánh giá chúng tôi thấy nhận thức của giới trẻ đối với di sản và việc bảo vệ di sản ngày một nhiều hơn, sâu hơn và thiết thực hơn.
Truyền hình là còn là tiếng nói phản biện mạnh mẽ, sắc bén để bảo vệ di sản. Có những di sản đã thực sự được bảo vệ khi có tiếng nói của các phương tiện truyền thông trong đó có truyền hình. Di tích Hoàng thành – Thăng Long đã được gìn giữ, bảo vệ và được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới năm 2010, hay là quyền thực hành di sản của cộng đồng cũng đã được bảo vệ khi những hướng dẫn thực hiện luật chưa tương thích với nhau làm nên vướng mắc trong sinh hoạt văn hóa của cộng đồng. Đặc biệt truyền hình luôn lên tiếng phê phán sự thương mại hóa, phát triển thiếu bền vững, về sự sai lệch trong chuyên môn, trong thực hành bảo vệ di sản. Ngoài ra truyền hình còn hợp tác và khích lệ những người làm công tác bảo vệ di sản. Là những đồng nghiệp trên mặt trận văn hóa họ nhanh chóng trở thành đồng nghiệp thân thiết. Có thể nói rằng những người làm di sản cũng học hỏi được rất nhiều từ những người làm truyền hình.
Để làm tốt hơn nữa các chương trình về di sản, Truyền hình cần có tính toàn diện hơn khi làm chương trình nhằm phản ánh đa dạng văn hóa, đa dạng bối cảnh và đa dạng đối tượng. Để đảm bảo rằng chúng ta không chỉ có các di sản thế giới và không chỉ có chú trọng danh hiệu. Để đảm bảo rằng chúng ta có 54 dân tộc chứ không phải chỉ có một. Truyền hình cũng cần có tính khách quan hơn khi giới thiệu. Cần đề cao vai trò chủ thể, tạo cơ hội để chủ thể tự nói lên tiếng nói của mình. Đối với các chương trình di sản cần có sự chuẩn bị về kiến thức chuyên ngành, chương trình cần kỹ hơn, sâu sắc hơn và tinh tế hơn. Truyền hình cũng cần chú ý vấn đề nhạy cảm về văn hóa khi làm chương trình khi chọn vấn đề, khi bình luận, giới thiệu và tương tác với văn hóa. Để đảm bảo rằng không có sự ngộ nhận về giá trị gây ra những tác động tiêu cực đối với di sản do kết quả truyền thông quá mạnh hoặc do thông tin không đầy đủ.
Chúng tôi cũng cho rằng công tác đào tạo và tập huấn cho cán bộ Truyền hình những kiến thức cơ bản về di sản văn hóa là hết sức cần thiết. Đề xuất này đã được Trưởng ban Khoa giáo Đài Truyền hình VTV2 ghi nhận và đưa vào kế hoạch hành động sau hội thảo. Việc thiết lập mạng lưới người làm truyền hình và người làm di sản để chia sẻ thông tin, phát triển ý tưởng, hợp tác xây dựng chương trình hoặc phản biện, góp ý cũng là biện pháp hữu hiệu để làm phong phú, sâu sắc hoạt động truyền hình và trực tiếp tác động tới  việc bảo vệ di sản. Ngành Truyền hình và ngành Di sản văn hóa có thể tìm kiếm các dự án để cùng làm việc với cộng đồng, cùng nghiên cứu và học hỏi kinh nghiệm của các quốc gia trong khu vực về việc làm các chương trình truyền hình di sản.
Hội thảo đã kết luận với ý kiến chỉ đạo quyết liệt của nhà báo Trần Bình Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Giám đốc Đài Truyền hình Việt Nam: “Cuối cùng vẫn là yếu tố con người. Chúng ta vẫn đang thiếu những người làm truyền hình văn hóa đủ kiên nhẫn để tự nghiên cứu, tự học hỏi. Chỉ có thể làm tốt bằng chính cái tâm của chúng ta.”
TS Lê Thị Minh Lý

Related Articles

Add Comment