Unesco vinh danh 5 làng quan họ cổ tỉnh Bắc Giang

Chuyên mục: Di sản phi vật thể, DSVH Việt Nam 21 0
Nằm trong vùng văn hóa Kinh Bắc, quê hương của các làn điệu dân ca quan họ trữ tình đậm đà hồn quê, nồng nàn say đắm lòng người, thật vinh dự và tự hào, Bắc Giang có 5 làng quan họ cổ là Hữu Nghi, Nội Ninh, Giá Sơn, Mai Vũ (xã Ninh Sơn), Sen Hồ (thị trấn Nếnh), đều thuộc huyện Việt Yên, cùng với 44 làng của tỉnh Bắc Ninh được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào ngày 30-9-2009.



1. Làng Hữu Nghi (xã Ninh Sơn):
Là một làng cổ ven sông Cầu, Hữu Nghi có đình, chùa đều được xây dựng vào thế kỷ 17. Đình thờ Đức Thánh Tam Giang; miếu Ấp Núi thờ Sơn thần và có lăng mộ Đào Hoa Công chúa. Quan họ ở Hữu Nghi có từ lâu đời, được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác; nhiều người hát được các bài quan họ cổ và nhớ được nhiều ký ức về sinh hoạt quan họ truyền thống mà mình từng tham gia; hiện còn 37 người biết hát quan họ. Xưa kia, Hữu Nghi kết chạ với làng quan họ Hữu Chấp (Bắc Ninh). Vào dịp Tết Nguyên Đán, lễ hội tháng Giêng cho hết tháng 4 Âm lịch, những lúc nông nhàn, quan họ của làng từng đi hát ở các nơi trong vùng như ở các làng Quang Biểu, Giá Sơn, Mai Vũ, Nội Ninh, Sen Hồ (Bắc Giang) và Hữu Chấp (Bắc Ninh). Ngày lệ, làng lại mời liền anh, liền chị quan họ ở các làng trong khu vực, các làng ở Bắc Ninh sang hát, tạo nên sự giao lưu văn hóa quan họ phong phú giữa các làng trong vùng.21_quan_ho_bacgiang
Liền chị  quan họ làng Thổ Hà, xã Vân Hà, Việt Yên Bắc Giang


2. Làng Nội Ninh ( xã Ninh Sơn):

Nội Ninh cũng là một làng cổ có lịch sử lâu đời, có đủ các công trình văn hóa to đẹp như đình, chùa. Đình Nội Ninh hay còn có tên là đình Má, là ngôi đình khang trang, bề thế của xứ Kinh Bắc xưa sánh ngang với đình Diềm (Bắc Ninh) và đình Thổ Hà (Bắc Giang). Hội làng vào ngày 6 tháng Giêng, sau khi làm lễ xong, thì tổ chức đu quay, chọi gà, đập niêu, cờ người, nhảy phỗng và hát quan họ. Các cụ trong làng kể lại,khi còn nhỏ đã thấy ở làng hát quan họ, cho thấy quan họ ở Nội Ninh có từ lâu đời, trở thành “báu vật” của nhân dân. Năm 1937, nhà báo Minh Trúc viết trong Báo Trung Bắc tân văn: “Quan họ là lối hát đặc biệt của vài huyện tỉnh Bắc Ninh và một vài làng tỉnh Bắc Giang giáp giới với Bắc Ninh… Từ Nội Duệ đến Mật Ninh và Nội Ninh với Thổ Hà, trong khoảng ấy thì làng nào có hội trai gái cũng dắt nhau đến để ca hát mà họ gọi là để “cầu vui”. Xưa kia, quan họ làng Nội Ninh kết nghĩa với quan họ bên làng Diềm, làng Thị Cầu (Bắc Ninh). Quan họ làng Nội Ninh là các liền chị, còn quan họ làng Đẩu Hàn, làng Diềm là các liền anh đi lại với nhau tham gia các sinh hoạt quan họ. Quan họ Nội Ninh cũng thường đi hát ở các hội làng Mai Vũ, Tiên Lát, Thổ Hà cùng huyện. Đến nay, trong làng có 47 người biết hát quan họ, cao nhất là 92 tuổi, trẻ nhất là 20 tuổi.

3. Làng Giá Sơn (xã Ninh Sơn):

Giá Sơn có núi Giá Sơn (núi to nhất, trùng với tên làng), núi Cả, núi Xống và dòng sông Cầu “Lơ thơ nước chảy” qua địa phận của làng, tạo phong cảnh “Sơn thủy hữu tình”, chính là nguồn cảm hứng vô tận cho sáng tạo các làn điệu dân ca quan họ mượt mà, tình tứ, say đắm lòng người. Đến hẹn lại lên, làng mở hội vào mồng 9 tháng Giêng. Những năm được mùa, làng mở hội to hơn, ngoài tế lễ, rước sách, còn tổ chức thi vật, đu tiên, kéo co, các trò chơi bịt mắt bắt dê, bịt mắt đập nồi niêu, đặc biệt là mời phường chèo về hát ở đình, hát quan họ trên thuyền thu hút đông đảo nhân dân trong vùng tới tham dự. Theo các cụ trong làng kể lại, quan họ Giá Sơn thường xuyên đi hát và kết bạn với quan họ làng Diềm, Hữu Chấp, Đẩu Hàn, Thị Cầu (Bắc Ninh). Cụ Tạ Thị Nghiên còn nhớ, khi quan họ bên làng Diềm, Hữu Chấp đến hát ở nhà bà, hát xong đã khoảng canh tư, giường trong nhà không đủ nằm, các cụ xếp cả nong nuôi tằm ra để ngủ. Vào dịp lễ hội mùa xuân, quan họ Giá Sơn cùng với liền anh quan họ Đẩu Hàn, Diềm, Hữu Chấp đi hát khắp các hội trong vùng. Trong làng hiện có 53 người biết hát quan họ, thường xuyên hát trong các dịp hội làng, các cuộc giao lưu với các làng khác trong vùng, nhiều người đoạt giải cao tại các
cuộc thi hát quan họ cấp tỉnh, cấp
huyện.

4. Làng Mai Vũ (xã Ninh Sơn):

Mai Vũ là một làng cổ thuộc xã Ninh Sơn, thường hát quan họ trong các dịp hội làng và hát với làng kết chạ Hoàng Mai. Tục kết chạ được bắt nguồn từ câu chuyện xưa kia làng Hoàng Mai mua bè gỗ về làm đình, xuôi theo dòng nước về đến ngòi Hoàng Mai thì mắc kẹt; thấy vậy, dân làng Mai Vũ huy động trẻ già, trái gái sang kéo giúp. Đến khi Mai Vũ làm đình thì Hoàng Mai lại sang giúp đỡ, từ đó hai làng kết chạ, đi lại qua nhiều đời trở thành tục lệ đẹp nơi làng quê. Ngày xưa, khi các làng trong vùng có hội lệ, hát quan họ thường được diễn ra vào tháng Giêng và tháng 8 Âm lịch. Quan họ Mai Vũ thường đi hát ở các hội Sen Hồ, Hữu Nghi, Giá Sơn, Nội Ninh, Hoàng Mai (Bắc Giang); Hữu Chấp, Diềm, Xuân Ái (Bắc Ninh)… Các cụ ở Mai Vũ từ bé được truyền dạy các bài và lề lối hát quan họ từ ông bà, cha mẹ, anh chị. Các canh hát quan họ ở Mai Vũ thâu đêm suốt sáng, hết bài này đến bài khác. Hiện nay, Mai Vũ có 31 người biết hát quan họ; câu lạc bộ quan họ của làng gồm 20 người, hát được khoảng 30 bài truyền thống.

5. Làng Sen Hồ (thị trấn Nếnh):

Là một làng cổ, Sen Hồ có đình làng, một công trình kiến trúc nghệ thuật có giá trị về lịch sử, văn hóa, được xây dựng năm 1674, thờ Đức Thánh Tam Giang. Làng Sen Hồ kết chạ với làng Diềm (Bắc Ninh), một làng thờ Vua Bà thủy tổ của quan họ. Quan họ Sen Hồ thường đi hát ở các hội làng Diềm, Nội Ninh, Hữu Nghi, Giá Sơn… Còn khi đến hội làng mình từ mồng 4 đến mồng 5 tháng Giêng Âm lịch, ngoài lễ đình, đu quay, chọi gà, đấu vật, cờ tướng, quan họ Sen Hồ lại mời quan họ làng Diềm kết chạ, các làng khác đến hát cùng. Hiện trong làng còn một số cụ cao tuổi còn thuộc các bài quan họ cổ và các lề lối sinh hoạt quan họ như bà Nguyễn Thị Lợi sinh năm 1915, bà Trần Thị Mạn sinh năm 1918, bà Trần Thị Nghi sinh năm 1920, bà Bùi Thị Viết sinh năm 1920 và có đến 31 người biết hát quan họ và thuộc hàng chục bài quan họ. Ngày nay, phong trào hát quan họ ở Sen Hồ khá mạnh, làng có đến 3 đội quan họ gồm 37 người.

Nguyễn Sĩ Cầm

Related Articles

Add Comment